KulturaPiotrków TrybunalskiWażne wiadomościWydarzenia

Antoni Badek – niedoceniony bohater?

To on, pod bokiem Niemców i nie bacząc na ryzyko zorganizował w Piotrkowie skrytki dla narodowych dóbr kultury, które po upadku Powstania Warszawskiego trafiły tu w grudniu 1944 roku ze zniszczonej stolicy. Jego pomysłowości i odwadze Warszawa zawdzięcza ocalenie planów i szkiców architektonicznych, które pozwoliły po wojnie odbudować między innymi stołeczną Starówkę. Był świadkiem pogromu piotrkowskiego getta. Ratował z narażeniem życia ocalałe resztki dzieł sztuki z Piotrkowa i okolic. Swym życiorysem mógłby obdzielić kilka osób… W Piotrkowie jest bohaterem jednak nieco zapomnianym…

Wśród nielicznych piotrkowskich opracowań historycznych, poświęconych lokalnym działaczom, społecznikom czy artystom, przy jego imieniu i nazwisku widnieje zaledwie kilka lakonicznych zdań. Ich autorzy, m.in. Tadeusz Nowakowski czy Jerzy Kisson-Jaszczyński, wymieniają go jako pedagoga, zasłużonego długoletniego działacza PTTK, kierownika szkoły podstawowej w Piotrkowie i w Wolborzu oraz wicedyrektora Wojewódzkiego Ośrodka Metodycznego w Łodzi. W żadnym nie ma ani słowa o jego konspiracyjnej działalność w czasie II wojny światowej, o udziale w słynnej „Akcji pruszkowskiej” czy chociażby o córce Annie, która w wieku 15 lat została aresztowana przez Urząd Bezpieczeństwa za przynależność do Tajnej Organizacji Związku Harcerstwa Polskiego „Mała Dywersja”. Antoni Badek jest współczesnym piotrkowianom właściwie nieznany. Dlaczego? Przecież jego udział w ratowaniu narodowych dóbr kultury i sposób, w jaki to uczynił, sprawiają, że Piotrków powinien się chwalić jego osobą. Tym bardziej, że jak napisałam w artykule „Co Warszawa zawdzięcza Piotrkowowi”, opublikowanym na portalu Piotrkowski24.pl w lipcu 2023 roku, cała ta akcja to gotowy materiał na historyczny thriller. Mało tego już przed laty A. Matusiakowa, która jako jedna z pierwszych postanowiła upamiętnić postać Antoniego Badka, spisując i przesyłając jego życiorys oraz kilka pamiątek do piotrkowskiego Muzeum, przyznawała: „(…) Opracowując sylwetki moich zmarłych kolegów doznaję sprzecznych uczuć – dumy, że Piotrków miał takich nauczycieli i zawstydzenia – że tak mało się wie o ludziach pracy, nauczycielach, społecznikach, żołnierzach, walczących na wszystkich frontach walki z okrucieństwem okupacyjnym, ginących w bitwach, na polach walki i zmarłych w nauczycielskim wysiłku, w ciężkiej pracy – często zapomnianych, niedocenionych (…), a przecież (…) uczyli, żyli w Piotrkowie i dla Piotrkowa, i odeszli – nie trzeba by odeszli w niepamięć.”. A może ta wspomniana przez A. Matusiakową niepamięć o Antonim Badku wynikała z faktu, że jak napisała kolega Antoni należał do osób mało o sobie mówiących? A może i miał powody, by nie chwalić się przed komunistyczną władzą AK-owskimi dokonaniami w czasie wojny?

Uzdolniony do zawodu

Kim był Antoni Badek? Z zachowanych dokumentów i świadectw wynika, że człowiekiem o społecznikowskim zacięciu, działającym na wielu polach lokalnego życia. Urodził się 2 maja 1896 roku we wsi Brudaki (gmina Wolbórz) jako syn Józefa Badka. Od dziecka „pchał się” do świata i nauki. Swoją edukację rozpoczął od szkoły w Polichnie, a następnie kontynuował ją już w Warszawie. Ukończył „Warszawskie Kursy Pedagogiczne” (1912-1913), prowadzone przez tamtejsze Seminarium Nauczycielskie i przysposabiające do pracy w zawodzie nauczyciela ludowego. Z notatki końcowej, jaką rada pedagogiczna opatrzyła przyznany mu dyplom nauczyciela szkół początkowych wynika, że zajęcia w seminaryjnej szkole wykazały jego wybitne uzdolnienia do zawodu. „Rada Pedagogiczna wydając Antoniemu Badkowi niniejszy dyplom ma żywą nadzieję, że na zaszczytnym i trudnym stanowisku nauczyciela ludowego przyniesie on pożytek społeczeństwu, do którego wchodzi i chlubę zakładowi naukowemu, który go przyjmie.” – ten wpis datowany na 1914 rok, a więc na czas gdy świeżo upieczony nauczyciel Badek ma zaledwie 18 lat, świadczy o rzeczywistym uznaniu jego umiejętności w oczach grona pedagogicznego. Pierwszą pracę w zawodzie podjął Antoni Badek rok później w szkole w Wolborzu. Cztery lata później, w wolnej już Polsce, ukończył kurs dla nauczycieli szkół elementarnych zorganizowany przez ówczesne Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Z kolei w 1933 został absolwentem Państwowego Instytutu Nauczycielskiego w Warszawie. W międzyczasie przeniósł się z Wolborza do Piotrkowa. Tutaj w 1 września 1930 roku władze miasta powierzyły mu kierownictwo nowo wybudowanej szkoły podstawowej im. Henryka Sienkiewicza przy ulicy Cegielnianej (obecnie SP nr 11). Wzniesiony z pożyczki ulenowskiej, pierwszy w mieście budynek z wyłącznym przeznaczeniem na szkołę, z obszernymi salami, korytarzami, borykał się z brakiem właściwego wyposażenia. Z czasem Antoniemu Badkowi udało się temu zaradzić i sprawić, że placówka ta – w której w gronie 14 nauczycieli była również jego żona Stanisława – stała się jedną z najlepszych w przedwojennym Piotrkowie. Jedną z jego pasji była działalność w lokalnym oddziale Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, co jak się później okazało miało kolosalne znaczenie podczas słynnej „Akcji pruszkowskiej”.

Antoni Badek po lewej, po prawej Mieczysław Orłowicz prezes PTTK

W „Akcji pruszkowskiej”

II wojna światowa to czas, w którym Antoni Badek podjął działalność konspiracyjną. Jako nauczyciel zaangażował się w tajne nauczanie, jako społecznik i admirator rodzimej historii w ratowanie dóbr kultury – lokalnych i narodowych. W 1941 roku został kustoszem piotrkowskiego Zamku, mieszczącego się na terenie ustanowionego przez Niemców getta żydowskiego. W Archiwum Państwowym w Radomiu w aktach Gubernatora Dystryktu Radomskiego (podczas okupacji hitlerowskiej Piotrków wchodził w skład tego dystryktu) można odnaleźć wydane Antoniemu Badkowi mianowanie na stanowisko kustosza i w związku z tą pracą wydane również pozwolenie na przekraczanie granic getta. Był więc mimowolnym świadkiem pogromu getta, który w październiku 1942 roku urządziły oddziały niemieckiego SS i ukraińskiej milicji pod dowództwem SS-Hauptsturmfuhrer’a Willy’ego Blum’a. W tym samym roku Badek nawiązał współpracę z Eugeniuszem Budlewskim, studentem Politechniki Warszawskiej, który odegrał kluczową rolę w piotrkowskiej części „Akcji pruszkowskiej”. Przebywający przez okupację na terenie Piotrkowa Budlewski pomógł Antoniemu Badkowi i organizatorom akcji – dr Stanisławowi Lorentzowi, dyrektorowi Muzeum Narodowego w Warszawie i prof. Janowi Zachwatowiczowi, kierownikowi Zakładu Architektury Polskiej na Politechnice Warszawskiej oraz Bohdanowi Guerquin, Stanisławowi Żeromskiemu, Stanisławowi Herbstowi, Piotrowi Biegańskiemu, dr Stanisławowi Adamczewskiemu i dr Stanisławowi Feliksiakowi ukryć w trybunalskim grodzie część wywiezionych z płonącej Warszawy zbiorów bibliotecznych i muzealnych. Antoni Badek, co wynika m.in. z relacji Stanisława Herbsta, zamieszczonej w publikacji „Walka o dobra kultury. Warszawa 1939-1945” był tą osobą, która zapewniła zbiorom „(…) bomboodporny schron w suchych kryptach kościoła Bernardynów (…).”. Warto jeszcze wspomnieć przy okazji, że zanim PTK osiadło w dawnej siedzibie polskich królów prezentowało swoje wystawy właśnie w pomieszczeniach klasztoru Bernardynów. Badek jako kustosz muzeum i członek PTK z pewnością o tym wiedział i znał te pomieszczenia. Mógł je więc również zarekomendować jako skrytkę. Jeszcze w listopadzie 1944 do Piotrkowa przyjechali na rekonesans najbardziej zaufani ludzie akcji. We ww. publikacji „Walka o dobra kultury….” tak to opisano: „Dr Stanisław Adamczewski, Stanisław Żeromski oraz Bohdan Guerquin wyjechali wobec tego na zwiad do Piotrkowa w poszukiwaniu bardziej odpowiednich magazynów. Udało się je znaleźć w składach „Społem” oraz w klasztorze bernardynów w Piotrkowie. Rozpoczęły się wobec tego długie i trudne zabiegi o uzyskanie wagonów kolejowych i samochodów dla przetransportowania zbiorów z Brwinowa i Piastowa do Piotrkowa.” W sumie do Piotrkowa pod opiekę Antoniego Badka trafiła dokumentacja pomiarowa miasta Warszawy z Zakładu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej, zbiory Muzeum Zoologicznego w Warszawie, 173 rękopisy z XVI, XVII i XVIII wieku pochodzące z Biblioteki Narodowej i Biblioteki Uniwersyteckiej, 136 inkunabułów z Biblioteki Zamojskich, Archiwum Elizy Orzeszkowej, prywatny zbiór varsavianów Brunona Wincentego Korotyńskiego, „michalenium” czyli prywatny cenny księgozbiór Jana Michalskiego, kopie obrazów Canaletta, aparaty fotograficzne i miarowe oraz 9 skrzyń nut z Departamentu Muzycznego Ministerstwa Kultury i Sztuki, w tym nuty Karola Szymanowskiego. W piotrkowskiej części akcji Badka i Budlewskiego wsparli prof. o. Ludwik Krupa – gwardian zakonu bernardyńskiego, Tadeusz Nowakowski, późniejszy dyrektor FMG „Pioma” i poseł oraz Feliks Henryk Rudziński pseud. „Konrad”. Co ciekawe i co zaznaczyła w ww. opracowaniu A. Matusiakowa po wojnie Antoni Badek „(…) milczy jednak w swoim życiorysie o trudach i niebezpieczeństwie towarzyszącym tej pracy.”. Dlaczego? Odpowiedzi na to pytanie mogą być co najmniej dwie. Pierwsza brzmi – wrodzona skromność bohatera artykułu. Druga – powojenny ustrój kraju i komunistyczna władza w wiadomy sposób patrząca na działalność AK. Pojawia się jeszcze trzecia hipoteza – związana z zawartością akt Instytutu Pamięci Narodowej.

Antoni Badek jako prezes piotrkowskiego oddziału PTTK

Sprawa Anny

Po zakończeniu II wojny światowej Antoni Badek do 1947 roku pozostał jeszcze na stanowisku kustosza piotrkowskiego muzeum – wspólnie z współpracownikami podjął trud odtworzenia placówki. Zaangażował się także w organizowanie na nowo szkolnictwa w mieście i powiecie. Po reformie rolnej w 1945 roku, na skutek której brutalnie odebrano właścicielom ziemskim ich dobra, świadom ewentualnych zniszczeń i grabieży, wystarał się o specjalne pozwolenie w Starostwie Powiatowym, na podstawie którego objeżdżał odbierane majątki w celu właściwego zabezpieczenia pozostawionych w nich zbiorów czy to bibliotecznych czy rzeczy przedstawiających jakąkolwiek wartość artystyczną. Został wicedyrektorem Ośrodka Metodycznego w Łodzi, udzielał się społecznie – w latach 1952-1962 był prezesem piotrkowskiego oddziału PTTK (przedwojenne PTK), działał w lokalnej spółdzielczości, angażował się w prace działającego przy Miejskiej Radzie Narodowej wydziału oświaty, kultury i sztuki, został również radnym MRN. Wstąpił do Stronnictwa Demokratycznego – choć podporządkowanego PZPR to jednak ugrupowania uznawanego za jedną z nielicznych w bloku wschodnim partii niemarksistowskich, postrzeganej jako swoisty azyl myśli demokratycznej, w szeregi której mogły wstępować osoby wierzące. W ww. aktach IPN widnieją dokumenty śledcze dotyczące córki Antoniego Badka – Anny ps. „Chinka”. Anna Badek-Leszczyńska [imię ojca: Antoni, imię matki: Stanisława; przyp. aut. za dane z katalogu osób rozpracowywanych] została aresztowana przez UB dnia 6.11.1950 w Piotrkowie Trybunalskim za to, że „od 15. 10.1950 r. do chwili zatrzymania na terenie Piotrkowa była członkiem nielegalnej organizacji młodzieżowej pn. »Tajna Organizacja Związku Harcerstwa Polskiego Mała Dywersja«”. W ramach tej organizacji ww. „opracowywała i przechowywała ulotki o treści antypaństwowej”. Dnia 20.02.1951 sprawę tę wraz z aktem oskarżenia przekazano do Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Łodzi. W dniu 31.03.1951 postępowanie karne w stosunku do 15-letniej Anny Badek umorzono ze względu na jej odnotowany „niski wiek”. Materiały złożono w archiwum KM MO w Łodzi pod sygn. 3279/III.”. Może właśnie w tych aktach tkwi odpowiedź dlaczego Antoni Badek nie zabiegał po wojnie o uznania i nie chwalił się swoim udziałem w „Akcji pruszkowskiej” – uczynił to by chronić najbliższych…?

Antoni Badek zmarł 17 września 1965 roku w Piotrkowie.

Tekst: Agnieszka Szóstek

Pierwsze grono pedagogiczne Szkoły Podstawowej im. Henryka Sienkiewicza w Piotrkowie z kierownikiem Antonim Badkiem. Rok 1932 (1)


Materiały:

  1. Biografia Antoniego Badka – rękopis A. Matusiakowej – zbiory Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim
  2. „Walka o dobra kultury. Warszawa 1939-1945” t. 1 i 2 pod red. Stanisława Lorentza, Warszawa 1970
  3. Jerzy Kisson-Jaszczyńśki „Prowincjonałki. Alfabet piotrkowski”, Piotrków Trybunalski 1993
  4. Tadeusz Nowakowski „Piotrków Trybunalski i okolice”, Łódź 1972
  5. https://muzeumpiotrkow.pl/o-muzeum/historia-muzeum/ dostęp na dzień 05.04.2024
  6. https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/152710 dostęp na dzień 05.04.2024

Zdjęcia:

Zbiory Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim, archiwum Szkoły Podstawowej nr 11 w Piotrkowie Trybunalskim, Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim

5 3 votes
Oceń temat artykułu
reklama
Subscribe
Powiadom o
guest

0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
Inline Feedbacks
View all comments

Polecamy

Back to top button
0
Would love your thoughts, please comment.x

Ej! Odblokuj nas :)

Wykryliśmy, że używasz wtyczki typu AdBlock i blokujesz nasze reklamy. Prosimy, odblokuj nas!