To jeden z najbardziej zapomnianych historycznych obiektów Piotrkowa. Przez ponad 200 lat był stałym elementem staromiejskiego krajobrazu. Jego opisy można znaleźć w najstarszych publikacjach poświęconych polskiemu budownictwu i lustracjach Piotrkowa. Pozostał po nim jeden rysunek i tablica przechowywana w… Muzeum Narodowym w Krakowie. Na piotrkowskim Starym Mieście próżno szukać jakichkolwiek śladów po jego istnieniu.
Dziś w tym miejscu w Piotrkowie parkują auta mieszkańców pobliskich domów i suszy się ich pranie w pogodne dni. A jeszcze w pierwszych latach XX stulecia stał w tym miejscu jeden z najstarszych historycznych obiektów Starego Miasta, którego powstanie ściśle związane było z elekcją króla Zygmunta III Wazy. Mowa tu o dworku przy ulicy Łaziennej Mokrej, prowadzącej od piotrkowskiego Rynku ku murom obronnym i charakterystycznym kamiennym schodkom. To jeden z najbardziej zapomnianych przez współczesnych dawnych budynków Piotrkowa.
Własność Szydłowskich
Według zachowanych dawnych zapisów wspomniany dworek można było oglądać jeszcze nieco ponad sto lat temu. Dworek ten początkowo należał do szlachcica Stanisława Szydłowskiego, piotrkowianina, który za poparcie elekcji wspomnianego króla Zygmunta III Wazy, 20 marca 1590 roku otrzymał od monarchy wyłączenie tej nieruchomości spod jurysdykcji miasta. Oznaczało to, iż właściciel dworku zwolniony był z wszelkich powinności (podatków) na rzecz miasta. Z tego przywileju korzystał jeszcze wnuk Stanisława, Marcin Szydłowski. On też podupadający już dworek przekazał niejakiemu Kazimierzowi Piotrowskiemu. Ten z kolei choć budynek wyremontował to jednak w nim nie mieszkał, a w 1664 roku przekazał go zakonnicom dominikankom. Siostry zwróciły się do ówczesnego króla Jana Kazimierza o potwierdzenie dawnego przywileju, a gdy go uzyskały – na sejmie w Warszawie 29 listopada wspomnianego 1664 – dworek użytkowały aż do 1743 roku. Wtedy, za przyzwoleniem przełożonych kapituły piotrkowskiej, sprzedały go za kwotę 400 zł niejakiemu Wojciechowi Kruszewiczowi, sekretarzowi królewskiemu i jego żonie Mariannie. Nowy właściciel przedostatniej posesji dochodzącej do piotrkowskich murów miejskich, tak jak jego poprzednicy zwrócił się do panującego monarchy o przedłużenie przywileju. August III przywilej uznał. W podziękowaniu za łaskę Kruszewicz umieścił na ścianie dworku pamiątkową tablicę.
W najstarszej polskiej encyklopedii
Dworek, którego jedyny zachowany rysunek wykonał w 1884 roku Józef Adamczewski dla ilustrowanej „Encyklopedii Staropolskiej” Zygmunta Glogera był budynkiem piętrowym, z naczółkowym dachem, usytuowanym szczytem do ulicy. W swym wnętrzu skrywał między innymi na parterze położoną w południowej części długą sień i izby mieszkalne w części północnej parteru. „Pomalowany na żółto, mały, nizki, jakby wrośnięty w ziemię, do ulicy obrócony bokiem – oto cechy, które od razu wpadną każdemu w oczy. Nad trzema dolnemi oknami, po lewej stronie których znajdują się drzwi, prowadzące w głąb sieni, widnieją dwa małe okna poddasza. Wszystko to pokrywa dach wielki, ostrokończasty, a liczne jego łaty i naprawki świadczą dobitnie o niemałej liczbie lat, jakie na swych barkach dźwiga. Na poczerniałej powierzchni dachu usadowiła się facyatka, a nad nią wyrasta poczerniały od starości dymnik. (…) Rozglądając się baczniej w szczegółach ściany licowej, spostrzegamy tu nad dolnemi oknami wmurowaną tablicę marmurową, na której wyryty jest orzeł polski, a umieszczony pod nim napis opiewa: Ten dworek przywilejami Nayiaśnieyszych Królów Zygmunta 3·go y Jana Kazimierza A.1590 , a przez Nayiaśnieyszego Augusta 3·go A.1752 approwanemi tudziesz konstytucią A.1664 zatwierdzony od wszelkich podatków y exofficiów libertowany.”. Co należy jednak wspomnieć przedstawiony opis dworku autorstwa Edmunda Dylewskiego jest opisem obiektu odbudowanego, bowiem „gdy (…) z czasem dworek zaczął się walić w gruzy tak, że jedynie gołe ściany ze sklepami (piwnicami) z niego pozostały, a plac, na którym stał, zaczęto placem Szydłowskiego nazywać, wnuk pierwotnego właściciela, Marcin Szydłowski, w r. 1659 przed aktami grodzkimi piotrkowskiemi zeznał akt darowizny rzeczonej nieruchomości na rzecz Stanisława Kaźmirza Piotrkowskiego, komornika granicznego łęczyckiego. Ten zaś własnym kosztem i nakładem ruinę z upadku podźwignął i prawie nowy dworek pobudował.”.
Koniec dworku
Ostatnim właścicielem dworku był w latach 80. XIX stulecia Walenty Michalski, który między innymi przechowywał w swoich zbiorach oryginalny akt Augusta III napisany w języku łacińskim. Na początku XX wieku dworek rozebrano. Pomimo iż budynek kilkakrotnie do tego czasu poddawano renowacji to jednak, jak łatwo się domyślić jego stan techniczny pozostawiał wiele do życzenia. Zauważył to już ww. Dylewski, pisząc: „Całość budowy wywiera na widzu smutne i przygniatające wrażenie: od pierwszego wejrzenia czuć się tu daje, że nieubłagany ząb czasu przez długie lata znęcał się nad swą ofiarą, a opatrzna, choć nieumiejętna ręka, poprawiając dworek, więcej go jeszcze zeszpeciła.”.
Opisana pamiątkowa tablica została przekazana do Muzeum Narodowego w Krakowie, gdzie znajduje się do dziś.
Tekst: Agnieszka Szóstek
Foto: zbiory własne autorki, Agnieszka Szóstek, archiwum rodziny Gnypów
Materiały:
- Zygmunt Gloger „Encyklopedia staropolska. Tom II”, Warszawa 1901 (wydawnictwo Piotra Laskauera i S-ki)
- Kazimierz Głowacki „Urbanistyka Piotrkowa Trybunalskiego”, Kielce – Piotrków 1984
- Tydzień 1876-1906
- Kronika Piotrkowska 1910-1914
Polecamy